Euclid and Geometry *

Geometry (hendese) is a word meaning "the measurement of the earth." The efforts of the Egyptians to redetermine the boundaries of their fields, boundaries lost each year when the Nile overflowed, led them to develop expertise in the practical branch of geometry. Astronomy, too, a science that itself stood in need of geometry, was among the disciplines held in high esteem in ancient societies.

The Greeks learned this science from the Egyptians, who had advanced its practical (amelî) branch, and took it up on a theoretical (nazarî) footing. The most celebrated of these theoretical works is Euclid's Elements, written around 300 BC and read continuously down to the present day. Geometry is divided into two branches: Euclidean geometry and non-Euclidean geometry. The problems treated in the Elements drew the interest not only of those occupied with mathematics but of philosophers as well [1]. It is even reported that the words "Let no one ignorant of geometry enter here" were inscribed at the entrance to Plato's Academy [2]. Euclid composed the Elements in thirteen books (where "book" may be understood as a "section"). At the beginning of Book I he sets out the definitions, postulates, and axioms; he then proceeds to present his theorems together with their proofs. Philosophers have expended considerable effort on the definitions, postulates, and axioms given at the opening of the work. The Egyptians' way of handling problems may be described as induction (istikrâ), whereas Euclid proves his theorems by the method of deduction (ta'lîl). Euclid's first three postulates cannot be derived from experience [3]. The fourth postulate is somewhat puzzling, and the fifth is considerably more intricate than those that precede it. After the postulates, he lists five axioms. According to Euclid, the essential difference between postulates and axioms is this: the postulates pertain specifically to geometry, whereas the axioms express more general principles. Furthermore, whereas one who denies the postulates may still reason comfortably about the other sciences, one who denies the axioms will find himself without any foundation in intellectual matters. Postulates and axioms express principles that may be accepted without the need of proof, and Euclid rests all his subsequent proofs upon these unproven principles.

Euclid's Elements was translated into Arabic during the reign of the Caliph Hārūn al-Rashīd, and commentaries were written upon it. Geometry, which took its place in the curriculum of the Ottoman madrasas, was studied from Arabic texts, Arabic being the lingua franca of the age. Among these texts were Nasīr al-Dīn al-Tūsī's Tahrīr al-Usūl li-Uqlīdis, Shams al-Dīn al-Samarqandī's Ashkāl al-Taʾsīs, and the commentary that Qāḍīzāde al-Rūmī wrote upon al-Samarqandī's work [4]. Geometry also came under discussion in the teaching of works pertaining to the science of kalām (theology). Among the scholars and intellectuals of the late Ottoman period there were also those who learned geometry through private lessons [5]. In Mevzûât al-Ulûm, the encyclopedic work in which he set out his classification of the sciences, Taşköprülüzâde explains the benefits of geometry as follows: "It sharpens one's perception and opens the mind. It endows a person with penetration and authority, thereby strengthening his thought. Furnished with diverse sciences and profound knowledge, he prevails in the arena of those who pose questions and surmounts difficult and arduous passages. He wins the contest among his peers and is singled out among scholars. For it is unanimously agreed that, with respect to demonstration and proof, geometry is the mightiest of the sciences" [6].

The translation of the Elements into Turkish was carried out by Hüseyin Rıfkı Tâmânî (1750?–1817), Chief Instructor of the Imperial Military Engineering School (Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn), together with Selim Efendi, an English engineer who had converted to Islam; working from an English translation, they published it under the title Tercüme-i Usûlü'l-Hendese [7]. Tâmânî took certain liberties in his translation and voiced his objections here and there. In the book, however—presumably out of a concern that it serve a practical purpose—these objections were kept within certain limits. Practical aims evidently governed the choice of the source text as well, for the translation selected was the English version prepared by John Bonnycastle, one of the instructors at the Royal Military Academy. Ali Rıza Tosun, who has written his doctoral dissertation on Tâmânî's translation, observes: "If we consider that the Elements has still not been fully translated into modern Turkish, can we comfortably claim that we are today far ahead of the 1790s?"

In 2019, Ali Sinan Sertöz published Öklid'in Elemanları, the first complete rendering of all thirteen books of the Elements into modern Turkish, issued by TÜBİTAK in its popular-science series [8]. Whether a gap of more than two centuries between the first Turkish Elements and the first complete one is properly an occasion for satisfaction, or for a rather different sentiment, is a question the reader is perhaps best left to adjudicate.

References and Notes

* The Turkish original of this article was published as "Öklid ve Hendese" and can be accessed at: https://maverd.blogspot.com/2012/04/oklid-ve-hendese.html

[1] This remark, attributed to the German mathematician and philosopher Frege (1848–1925), brings out the place of geometry within philosophy: "A philosopher who has nothing to do with geometry is only half a philosopher, and a mathematician with no element of philosophy in him is only half a mathematician. These disciplines have estranged themselves from one another to the detriment of both." James Robert Brown, Philosophy of Mathematics: A Contemporary Introduction to the World of Proofs and Pictures, New York, 2008, p. xi.

[2] This is reported by John Philoponus, who lived in Alexandria in the sixth century, by the twelfth-century Byzantine writer John Tzetzes, and by others.

[3] Postulates: 1) A straight line may be drawn from any point to any other point. 2) A finite straight line may be extended continuously in the same direction as far as one wishes. 3) For any given point and length, a circle may be drawn having that point as its center and the given length as its radius. 4) All right angles are equal to one another. 5) If a straight line intersects two other straight lines in such a way that, when the two straight lines are extended far enough, they meet on the same side as that on which these angles lie. Axioms: 1) Things equal to the same thing are equal to one another. 2) If equals are added to equals, the sums are equal. 3) If equals are subtracted from equals, the remainders are equal. 4) Things that coincide with one another are equal to one another. 5) The whole is greater than the part. Stephen F. Barker, Philosophy of Mathematics, trans. Yücel Dursun, Ankara, 2003, p. 38.

[4] For a detailed account of the geometry texts taught in the Ottoman madrasas, see Cevat İzgi, Osmanlı Medreselerinde İlim, vol. I (Mathematical Sciences), Istanbul, 1997, pp. 274–329.

[5] One of these scholars was Ahmed Cevdet Pasha. Cevat İzgi, op. cit., p. 273.

[6] Taşköprülüzâde, Mevzûâtü'l-Ulûm (Encyclopedia of the Sciences), rendered into modern Turkish by Mümin Çevik, vol. I, Istanbul, 1975, p. 302.

[7] Ali Rıza Tosun, Hüseyin Rıfkı Tâmânî ve Elementler Çevirisi, Ankara, 2010. The book is the published version of his doctoral dissertation. The PDF of the thesis can be accessed here; the translated book can be accessed here.

[8] Euclid, Öklid'in Elemanları, trans. Ali Sinan Sertöz, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Istanbul, 2019 (xiii + 691 pp.), ISBN 978-605-312-328-6. This edition constitutes the first complete Turkish translation of all thirteen books, prefaced by an extended discussion of the Elements and of the approach adopted in the translation.

Tasavvuf Istılâhında Mâsivâ

“Mâsivâ” kelimesinin lügat manâsı [1] ile Müceddidî yolundaki ıstılâh manâsını birbiriyle karıştırmamalıdır. Mektûbât’a [2] dikkatle bakılınca, İmâm-ı Rabbânî ve muhterem mahdumu İmâm-ı Muhammed Masûm hazretleri “mâsivâ” derken neyi kastettikleri açıkça görülür ve mesele kendiliğinden hallolur.

Bu büyük zâtların lisânında mâsivâ, tarafsız, nötr bir kelime değildir. Aksine, baştan sona menfî sıfatlarla zikredilen; sâlikin kendisinden kurtulması, yüz çevirmesi, unutması ve kalbinden silip atması gereken şeyin adıdır. Nitekim İmâm-ı Rabbânî onun için sarâhaten “başdan başa noksanlık ve şerlikdir” buyurmuş (2/98); mâsivâya bağlılığın insanın kendi nefsine bağlılığı ve her belânın kaynağı olduğunu (1/154), ondan kurtulunca Allahü teâlâya ibâdetin kolaylaşacağını (1/77) ifade etmiştir. İmâm-ı Muhammed Masûm hazretleri de aynı yolda, kalb hastalığının başının mâsivâya bağlanmak olduğunu (4/71), ona bağlı kalındıkça kurtuluşun mümkün olmadığını (4/16), ona köle olmaktan Hak teâlâya sığınmak gerektiğini (4/143) ve kalbin selâmetinin, ki bu yolun ilk şartıdır, ancak mâsivânın unutulması ile gerçekleşeceğini (4/105) beyan etmiştir.

Sıfatları bunlar olan, yani “noksanlık ve şer”, “kalb hastalığının başı”, “nefse bağlılık ve belânın menbaı”, “kurtuluşa mâni” diye târif edilen bir zümrenin “bir numarası” olarak Âlemlerin Efendisi, Habîbullah sallallahü aleyhi ve sellem gösterilebilir mi? Bu söz, hâşâ, o mübârek zâtı noksanlığın, şerrin, kalb hastalığının ve kurtuluşa engel olan şeyin başına oturtmak manâsına gelir ki, bu hem büyük bir ilmî hatadır hem de Resûlullah’ın yüce makâmına karşı açık bir edebsizliktir.

Bunun bâtıl olduğunu gösteren delîl, yine bu imâmların târîfinin kendisindedir. Onlara göre mâsivâ, “unutulması” gereken şeydir. İmâm-ı Rabbânî hazretleri “Fenâ, mâsivânın unutulmasıdır” buyuruyor (3/123); kalbin selâmetini mâsivâyı unutmağa bağlıyor, hattâ bin sene ömrü olsa eşyanın asla hâtıra gelmemesini istiyor ve buna kalbin fenâsı, bu yolun ilk adımı diyor (1/278). Velâyetin, mâsivâ unutulduktan sonra ihsân edildiğini bildiriyor (2/92). İmâm-ı Masûm hazretleri ise zikrin tekrarı ile mâsivânın isminin ve resminin gönül aynasından tamamen silinmesini istiyor (5/93). Hâlbuki bu yolda hiçbir velî, hiçbir sâlik, Resûl-i ekremi sallallahü aleyhi ve sellem “unutmaya” yahut kalbinden “silmeye” çalışmaz. Bilakis bütün yol; salât ü selâm, muhabbet ve ittibâ ile Onu kalbe yerleştirmek, daima hâtırda tutmak üzerine kuruludur. Mâsivâ “unutulanın ve silinenin” adı ise, unutulması asla istenmeyen, bilakis hatırlanması ibâdet olan Peygamber efendimiz mâsivâdan olamaz.

İkinci delîl daha da katîdir. İmâm-ı Rabbânî hazretleri, marifetullahın ancak kalbin mâsivânın tamamına olan muhabbetinden kesilmesi ile hâsıl olacağını söylüyor ve sebebini şöyle izah ediyor: “Bir kalbde, iki zıt şeyin sevgisi bir arada olmaz” (3/37). Demek ki mâsivâ sevgisi, Allah sevgisinin zıddıdır. Oysa Peygamber efendimizin muhabbeti, Allahü teâlânın muhabbetinin zıddı değil, bizzât O’na kavuşmanın yoludur. Kur’ân-ı kerîmde mealen: “(Habîbim, onlara) de ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana tâbi olun ki, Allah da sizi sevsin” buyurulmuştur (Âl-i İmrân, 31). Resûlullah sevgisi ile Allah sevgisi zıt değil, biri ötekinin sebebi olup aynı istikâmette olduğuna göre, Onun muhabbeti mâsivâ muhabbeti cinsinden sayılamaz. Nitekim mâsivâya bağlılığın “kendi nefsine bağlılık” olduğu da bildirilmişti (1/154); Peygamber efendimize muhabbet ise nefsi azdıran değil, eriten bir sevgidir. İnsanı hevâsından çıkarıp Hakk’a bağlayan bir muhabbetin, nefse bağlılık olan mâsivâ ile bir tutulması abestir.

Bu yolda Resûlullah’ın yeri, kalbden silinecek bir perde değil; bizzât Allahü teâlâya açılan kapının, yolun ve rehberin yeridir. Sâlik beşerî kirlerden kalb aynasını temizleyip mâsivâdan yüz çevirince fenâya kavuşur, sonra ilâhî isimlerin tecellîsi ile bekâya erer (4/50); seyr-i ilallah son noktaya varıp mâsivâdan kurtulunca fenâ hâsıl olur, seyr-i fillah başlar (5/140); bu yolculukta fenâ ve bekâ lazımdır (1/128). İşte bu yolculuğun tamamı, Peygamber efendimizin nûru, rehberliği ve Ona tâbilik ile katedilir. Sâlik nefsini Onun muhabbetinde eritir; eritilen, unutulan, silinen taraf nefs ve mâsivâdır, uğrunda erinilen sevgili ise Habîb-i Hudâ’dır. 

Bilhassa bu yol, yanî Müceddidiyye yolu, baştan sona Resûlullah’ın sünnetine ittibâ üzerine binâ edilmiştir. İmâm-ı Masûm hazretleri Tarîkat-i Nakşibendiyyede ilk şartın mâsivânın unutulması ve başka şeylerin ilminin yok edilmesi olduğunu bildirir (4/168). Buradaki silinmesi istenen “başka şeyler”, dünyâ ve nefs alâkalarıdır; ilmin, edebin ve sünnetin menbaı olan Peygamber efendimiz değildir. Sünnetin sâhibini, kalbden silinecek mâsivânın başına koymak, bu yolu kuranların maksadına taban tabana zıttır.

Burada gözden kaçırılmaması gereken bir incelik vardır. Elbette Peygamber efendimiz Allahü teâlânın bir kulu ve resûlüdür; ibâdet yalnız Allah’a yapılır, mahlûkâtın en üstünü dahi yaratılmıştır, ilâh değildir. Bunu söylemek tevhîdin ta kendisidir. Lâkin “mahlûktur” demek başka, bu âlimlerin ıstılâhındaki “mâsivâ”, yanî noksanlık, şer, kalb hastalığı ve unutulup silinmesi gereken perde, sınıfının başına koymak büsbütün başkadır. Birinci söz haktır; ikinci söz ise lügat manâsını ıstılâhî manânın yerine koymaktan doğan bir mugâlatadır ve neticesi edebsizliktir.

Hülâsa, bu iki büyük imâmın Mektûbât’taki kullanışına göre mâsivâ; kalbden uzaklaştırılması, unutulması ve silinmesi gereken, noksanlık ve şer ile vasıflanan şeydir. 

Notlar 

[1] “Mâsivallah” literal olarak Allah’tan gayrı/başka her şey manasına gelmektedir.

[2] Yazıda Mektûbât’a yapılan atıflarda cilt ve mektup numaraları Cilt_No/Mektub_No şeklinde gösterilmiştir. Mesela, 1. ciltteki 77. mektub, 1/77 şeklinde ifade edilmiştir.

Sünnilik

Zamanımızda "Sünnilik" kelimesinin "Ehl-i Sünnet ve Cemaat" tabiri yerine kullanılması yaygınlaştı*. Bu ifade ile kastedilen mana, Hazret-i Peygamber’in ve Eshâb-ı kirâmının itikadıdır. Müslümanlar arasında II. asırda itikadî bazı ihtilaflar başlayınca, itikad üzerinden bu yoldan ayrılanlara Hâricî, Şiî, Mutezilî gibi isimler verilmiş; bunlar İslâm dairesi dışında görülmemiş, ama Ehl-i Bidat olarak vasıflandırılmışlardır. Müslümanların ekserisi ise Ehl-i Sünnet ve Cemaat dediğimiz itikad üzerinde kalmıştır. 

Sünnilik, aynı zamanda İslâm dininin doğru anlaşılmasına dair usulün esasını da ifade eder. İtikadî cihetten Eshâb-ı kirâmın dindeki mevkiini kuvvetlendirmiştir. Her ne kadar ilim, takva ve fazilet noktasında Eshâb-ı kirâm arasında farklar olsa da, Hazret-i Peygamber'in tebliğ ettiği dininin sonraki nesillere intikalinde Eshâb-ı kirâm'ın tamamının hizmeti geçmiştir. Ehl-i Sünnet ve Cemaat yolundaki Müslümanlar, bu inceliğe dikkat eder. 

Yukarıda işaret edildiği üzere, bu yol üzerinden ayrılanların Ehl-i Bidat olarak adlandırılması, farklılıkların titizlikle tasnif edilmesi ancak tamamen dışlanmaması esasına istinat etmektedir. Yani, "Zaruriyet-i diniyye"den (İslam dininin inanılması zaruri olan esaslarından) olmayan meseleler üzerinde nassların (âyet-i kerîmelerin ve hadîs-i şerîflerin) hatalı tevil edilmesiyle Ehl-i Sünnet'ten ayrılanların İslâm dışına çıktığı söylenmemiş; bunlar İslâm dairesi içinde kabul edilmiştir.  

Miftâhü'l-Cenne kitabının ilk sayfalarındaki bir cümleden ilhamla şu ifade meseleyi izah etmek için kâfidir: “Ehl-i Sünnet ve Cemaat itikadı, Hazret-i Peygamber’in ve Eshâb-ı kirâmının yolundan izinden gitmektir; Onların inandığı gibi inanmaktır.” 

Sünnilik, yani Ehl-i Sünnet ifadesinden duyulan rahatsızlık, İslamiyet’i keyfî anlamaya çalışan bir zihniyetin teşekkülüne yol açar.

* Ecnebi medyada “Sünnî” kelimesi umumiyetle Şia karşısında olan Müslümanlar için kullanılır. Mesela Vehhâbîler de Sünnî olarak ifade edilir. Ancak Vehhâbîler modern zamanın hâricîleridir; Ehl-i Bidat içerisindedir. Hâricî zihniyet için bkz. "Hâricî Zihniyet ve Kemalpaşazâde'nin Müslümanlara Nasihatı".

Bir Din Tahrifçisine Cevap

Bâtıl davânın müdafii,

Tahrif eder hakikati!

Mevlid kandili ve diğer kandillerin âlimler ve Müslümanlar nazarındaki kıymeti ortadadır. Hazret-i Peygamber devrinden itibaren kıymet gören bu günler, Selefilik veya modernizm tesirinde kalmış kesimler taraftan değersizleştirilmeye ve İslâm dışıymış gibi gösterilmeye çalışılmaktadır. Ancak bunu yapmaya çalışanlar, tahriften başka bir şeye müracaat edemiyorlar.

Buna misal olarak, bir videodaki iddia ve bu iddianın tahlili ele alınacaktır. İddia sahibi şöyle demektedir [1]:

“Böyle bir geleneğin içerisinde 20 yılı aşkın bir süre bulunmuş biri olarak söylüyorum. O zamanlar İmâm Rabbânî’nin Mektûbât’ını birkaç sefer okumuşluğum vardır. Arapça aslından okumak zevk verdiği için öyle onu okurdum. Şunu da söyleyelim o dönem itibariyle bugünkü bunların bu ritüellerinin çoğu kattıklarının hemen hemen tamamına yakını yok. Daha zühd diyeceğimiz, İslâm’ın zühd hali. Sonradan ihdas edilen, uydurulan, eklenen şeylerin çoğunun olmadığı bir dönem.

Orada bir mektup var. Bir öğrencisinden, halifesinden bir mektup geliyor kendisine. Mektupta halifesi diyor ki: Efendim geçenlerde bir Mevlid-i şerîfte bulunduk. Biliyorum siz hoşlanmıyorsunuz böyle bir merasimden. - İmâm Rabbânî hoşlanmıyormuş böyle bir merasimden. Bunu Şer’-i şerîfe uygun bulmuyor. Böyle bir ibadet biçimi yok diyor. Bu şiiri böyle okuyorsunuz. Şiirde anlatılanın çoğunun aslı esası yok. Buna bir ibadet havası veriyorsunuz. Belli zamanlara, mekanlara, artık periyotlarını, yani namaz gibi böyle yeri ve zamanı da belli. Şu zamanda okunur. Ölünün şöyle gününde okunur, böyle zamanlarda okunur - Siz beğenmiyorsunuz ama geçenlerde böyle bir merasim yaptık biz. Orada perde açıldı ben Resulullah’ı gördüm. Çok da memnundu kendileri.

İmâm Rabbânî cevaba geçiyor. Çok sert bir cevap hafızam beni yanıltmıyorsa. Diyor ki hakkın önünde o kadar çok perde var ki, sen de o kadar uzaktasın ki, Şer’-i şerîfe uymadığına göre, ki en önemli ölçüt o. Senin bu gördüğün bırak Resulullah şeytanın ta kendisi olmalı ve senin gibi adamın da işte böyle bir şeyler söylüyordu. Devamını hatırlamıyorum. Neden benim gibi birine ihtiyacı var, yol göstericiye, mürşide falan. Çünkü diyor bulunduğun durum, seviye ortada.”

İddia sahibi, Mevlid gecesini tes’idin (kutlamanın) ve Mevlid-i şerîf okumanın meşru olmadığını göstermek üzere, İslâm âlimlerinin büyüklerinden İmâm-ı Rabbânî’nin Mektûbât isimli kitabındaki bir mektubu referans gösteriyor. İddianın mesnetsiz bir iftira olduğunu göstermeden evvel Mektûbât ve İmâm-ı Rabbânî’nin tasavvuf telakkisi üzerinde kısaca temas etmekte fayda var.

Mektûbât

Mektûbât, Hindistan’da yaşamış ve Hicrî 1034 (M. 1624) senesinde vefat etmiş âlim ve mutasavvıf İmâm-ı Rabbânî ismiyle maruf Ahmed Serhendî’nin mürîdlerine ve dostlarına yazdığı toplam 536 mektuptan oluşan üç ciltlik ekseriyeti Farsça bir eserdir. Bu eserin takriben yüzde beşlik bir kısmı Arapçadır [2]. 

Birinci cild, üç yüz on üç mektûbu hâvidir. İmâm-ı Rabbânî hazretlerinin mürîdi olan Hâce Yâr Muhammed Bedahşî Tâlekânî tarafından tertip olunmuştur. Bu cild, Dürrü’l-Ma’rife nâmıyla isimlendirilmiş ve İmâm-ı Rabbânî’nin emriyle, 313 mektûbla ikmâl edilerek, Hicrî 1025 (M. 1616) senesinde hitâma erdirilmiştir.

İkinci cild, Nûru’l-Halâik nâmıyla isimlendirilmiş olup, 99 mektûbu hâvîdir. Hâce Abdülhay tarafından tertip edilmiştir.

Üçüncü cild ise Hicrî 1031 (M. 1622) yılında Hâce Muhammed Hâşim Kişmî tarafından tertip olunmuş olup, 124 mektûb ihtivâ eder. Bu cild, Ma’rifetü’l-Hakâik nâmıyla meşhûr olmuştur. 1977 yılında, Hüseyn Hilmi Işık Efendi tarafından İstanbul’daki Hakikat Kitabevi’nde, üç cild bir arada olmak üzere iki cild halinde ve toplamda 1270 sayfa olarak tıpkıbasımı yapılmıştır.

İmâm-ı Rabbânî, Mektûbât’ında İslâmî kâidelere ve Ehl-i sünnete bağlı kalmanın ehemmiyetini sıkça vurgulamış, yaşadığı tasavvufî hâlleri ve seyr u sülûk esnasındaki ruhî tecrübelerini aktarmış, ayrıca vücûd meselesini derinlemesine ele almıştır. Mektuplarında zaman zaman Hindistan’daki dinî ve içtimâî hayattaki hatalara da işaret eden İmâm-ı Rabbânî, bu meselelerde idarecileri ikaz etmiş ve yapılan doğru tatbikatları teşvik etmiştir [3].

Mektûbât, Hicrî 1302 (M. 1887) senesinde Muhammed Murad el-Kâzânî tarafından iki cilt olarak Arapça’ya tercüme edilmiştir. Bu tercüme Hicrî 1316 (M. 1901) yılında Mekke’de basılmıştır. Mektûbât’ın Türkçe’ye ilk tercümesi Hicrî 1158 (M. 1745) yılında Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin Efendi tarafından aslından yapılmıştır. Günümüz Türkçesine yapılan tercümelerin biri hariç tamamı, Murad el-Kâzânî’nin Arapça tercümesi esas alınarak yapılmıştır. Bu sebeple, Arapça tercümedeki mühim bir hata, bu tercümeyi esas alarak Türkçeye yapılan tercümelerde de tekrar edilmiştir [4].

Günümüz Türkçesindeki en başarılı tercüme ise, Arapça ve Farsçaya vukufu yanı sıra, fen ve İslamî ilimlere ve bilhassa tasavvufa olan hâkimiyetiyle tanınmış Hüseyn Hilmi Işık Efendi tarafından aslı olan Farsça’dan yapılmıştır [5]. Onun tercümesi, adeta İmâm-ı Rabbânî Türkçe yazmış gibi akıcı ve tesirlidir.

Bid’atler ve Sünnet-i Seniyye

İmâm-ı Rabbânî, sünnet-i seniyyeye büyük bir hassasiyetle bağlıdır. Dinde sonradan ortaya çıkarılan bid’atlerin her türlüsünden sakınılmasının ehemmiyetini mektuplarında sıklıkla vurgulamıştır. Müceddid-i Elf-i Sâni (ikinci bin yılın müceddidi/yineleyicisi) lakabını almasının sebeplerinden biri de budur. İmâm-ı Rabbânî, bu müceddidlik vasfı ile, İslamiyette bulunmayıp, sonradan ortaya çıkan yenilikleri, sünnete uymayan, ters düşen bid’atleri, yani inanç, amel ve sözleri temizleyerek, dini aslî hâline döndürmeye çalışmıştır [6].

Fıkıh ve Tasavvuf

İmâm-ı Rabbânî ve kurucusu olduğu Müceddidiye yolunda tasavvuf, fıkıh ile şekillenmiştir. Bu yolun esaslarından biri, fıkhın rehberliğinde bir tasavvuf telakkisinin kabul edilmesidir. Tasavvufun, Ehl-i sünnet itikâdından ve İslâmiyyetin emirlerinden başka şeylere kavuşmak için olmadığı vurgulanır [7]. Fıkıh olmadan tasavvufun hidayete değil, dalalete sevk edeceği üzerinde ısrarla durulmuş, fıkha muvafık olmayan her türlü işe karşı çıkılmıştır [8]. Diğer bir lakabı olan “Sıla” (birleştirici) da, tasavvufu fıkıh ilmiyle birleştirdiği için devrin âlimleri tarafından kendisine verilmiştir. 

Müteaddit mektuplarında bu hususa işaret vardır. Mesela Ahmed Berkî’ye yazdığı mektupta, “Sizin bu nimete kavuşmanız, İslâmiyet bilgilerini öğretmekle ve fıkıh hükümlerini yaymakla olmuştur” diyor [9]. Bir mektupta fıkıh kitaplarının tasavvuf kitaplarından öncelikle okunmasına işaret ederek, “kıymetli toplantılarınızda, tasavvuf kitapları okunulduğu gibi, fıkıh kitaplarının da okunulması ve öğrenilmesi lâzımdır. … Hattâ tasavvuf kitapları okunmasa da zararı olmaz; çünkü, tasavvuf bilgileri hâl ile, zevk ile, tadını tadarak elde edilir. Okumakla, dinlemekle anlaşılmaz. Fıkıh kitaplarını okumamak ise, zararlı olabilir” yazmaktadır [10].

Başka bir mektupta Müslümanların vazifeleri içinde fıkıh öğrenmenin ehemmiyeti şu şekilde ifade edilir [11]: “Müslümanların birinci vazîfesi, i’tikâdı düzeltmektir. Ehl-i sünnet ve’l-cemâ’at âlimlerinin bildirdiklerine uygun olarak inanmaktır. Çünkü, Cehennemden kurtulacağı bildirilmiş olan bir fırka bunlardır. İkinci olarak, lâzım olan şey, fıkıh bilgilerini öğrenmek ve her şeyi bu bilgiye göre yapmaktır. İki kanat gibi olan bu i’tikâd ve amel elde edildikten sonra, mukaddes âleme uçmalıdır.”

Ehem-Mühim

İmâm-ı Rabbânî, ehem-mühim prensibini talebelerine ve sevenlerine kazandırmayı şiar edinmiş büyük bir İslâm âlimidir. Nitekim Osmanlı son devir âlimlerinden Seyyid Abdülhakîm Arvâsî hazretlerinin buyurduğu gibi, “tasavvuf, ehemmi mühimme tercih etmektir” [12]. Yani, mühim bir iş, daha az mühim olanın önüne alınmalıdır.

Bu prensibin tatbikatının bir neticesi, yukarıda bahsi geçen, i’tikâd ve fıkıh bilgilerinin tasavvuftan öne alınmasında görülebilir. Ayrıca zamanı mühim işlerde değerlendirme noktasında dakikaların dahi dikkate alınmasını tavsiye etmektedir [13].

Mevlid-i şerîf

Gelelim Mevlid-i şerîf münasebetiyle yapılan merâsimlere... İddia sahibinin, Mektûbât’ı birkaç defa okuduğunu söyleyerek kitabın muhtevasına hâkim olduğunu göstermeye çalışırken kullandığı bir ifadeye bilhassa dikkat etmek gerekir: “Arapça aslından okumak…”. Oysa, Mektûbât’ın aslı Farsça olup, yalnızca takriben %5’lik küçük bir kısmı Arapça’dır. Bu hal, iddia sahibinin aslında okuduğu metnin Farsça’dan Arapça’ya yapılmış tercümesi olduğunu dahi fark etmediğini göstermektedir.

İddia sahibinin Mevlid-i şerîfi ve buna dair merasimleri İslâm dışı göstermek için söylediklerinde, Mektûbât’ın ilk cildinin 273. mektûbundaki ifadeler tahrif edilmiştir.

Şöyle ki İmâm-ı Rabbânî’nin, Mevlid-i şerîf merâsiminden hoşlanmaması ve bunu Şer’-i şerîfe uygun bulmaması iddiası, 273. ve diğer mektûblar dikkatle okunduğunda hakikate muhaliftir.  273. mektûbda sual edilen mesele şudur [14]: “Teganni ile okumayı ve dinlemeyi sıkı yasak ettiğimiz gibi, Mevlidi de yasak edecek miyiz?”.  Suale “Kıymetli kardeşimiz Muhammed Nu’mân ve buradaki sevdiklerimizden birkaçı, Resulullah sallallahü aleyhi ve sellem efendimizin bu mevlid cemiyetlerini çok beğendiklerini rüyada görmüşlerdir” şeklinde bir ifade de eklenmiştir.

İmâm-ı Rabbânî cevapta ilk olarak rüyalara göre değil de mürîdlerin rehberinin sözlerine göre hareket etmeleri lüzumunu ifade eder. Rüyada görülenin Resulullah aleyhisselâm olup olmadığının bilinemeyeceğine dikkat çekerek, rüyalara hüküm çıkaracak şekilde kıymet atfetmenin doğru olmadığını uzunca izah eder. Sonrasında meseleye dair şunları yazar:

“Yolumuza uymayan şey şarkı, raks, dans olsun veya mevlid, kasîde, gazel okumak olsun birdir. Her yolun maksûda kavuşturan özel şartları vardır. Bu tarîkde maksada kavuşabilmek, bu işleri yapmamaya bağlıdır. Bu yolda ilerlemek isteyenlerin bu yola uygun olmayan şeylerden sakınması lâzımdır. Başka yollarda yapıldığına bakmaması lâzımdır. Behâüddîn-i Buhârî ‘kuddise sirruh’ buyurdu ki, (Biz bu işi yapmayız ve kötü de bilmeyiz). Yani bu iş, bizim yolumuza uygun olmadığı için yapmayız. Fakat başka tarîkatlerin büyükleri yaptıkları için, inkâr da etmeyiz” [15].

Buradaki ifadelere dikkat edilirse, İmâm-ı Rabbânî mevlid okumanın tasavvufî seyrü süluk çerçevesinde kendi yollarında uygun olmadığını, diğer tariklerde yapılmasına da karşı çıkmadıklarını açıkça beyan buyurmaktadırlar. Böylece, iddia sahibinin İmâm-ı Rabbânî’ye atfederek ortaya attığı mevlidin Şer’-i şerîfe uymadığı sözleri mezkûr mektupla tenâkuz halindedir.

İmâm-ı Rabbânî, mevlid cemiyetlerinde teganni ile okumaya karşıdır. Bir mektubunda bunu şu şekilde izah eder: “Kur’ân-ı kerîmi, kasîdeleri ve mevlidi güzel sesle okumak câizdir. Harâm olan, nağme yapmak, yani sesi mûsikî perdelerine uydurmaktır ki, harfler değişmekte, mana bozulmaktadır. Bunları, nağme yapmadan ve Allah rızâsı için okumak şartı ile, güzel sesle okumak câizdir. Fakat, dinlerini kayırmayanlar, bu şartları gözetmiyeceklerinden, buna da müsâade etmemek, bu fakîre daha uygun geliyor” [16].

Ayrıca 266. mektûbda da müfessir ve fakihlerden iktibaslarla teganninin âyet-i kerîmelerle yasak edildiğini uzunca izah etmektedir. İçinde teganni olmayan şiir ve kaside, yani Mevlid-i nebî, okumayı bile “başkalarına bırakıp, sessizce, bâtındaki nisbeti muhafaza etmeye” çalışılmasının lüzumuna dair nasihatte bulunmaktadır [17]. Kaside okumanın bazen faydalı olabileceği, ancak şartlarının gözetilmemesi halinde zararlı olacağı da ifade edilmektedir [18].

Birinci cilt 176. mektubda talebelerinden Muhammed Sıddık’a şöyle yazıyor: “Zamanları kıymetlendirmek lâzımdır. Böylece, fâidesiz, boş yere vakit öldürmekten kurtulmuş olursunuz. Şiir, kasîde yani Mevlid-i nebî okumayı başkalarına bırakıp, sessizce, bâtındaki nisbeti muhâfaza etmeye çalışmalıdır.”

İmâm-ı Rabbânî, Şeyh Saîd el-Bûsîrî’nin Hazret-i Peygamber için yazdığı ve Kasîdetü’l-Bürde ismiyle meşhur olan kasidesini talebeliğinde okumuş ve Kâdı Behlûl Bedahşânî’den icazet almıştır [19].

Bütün bunlar dikkate alındığında, İmâm-ı Rabbânî hazretlerinin, ehemmi mühimme tercih etme düsturu mucibince muayyen şartları hâiz olmayan mevlid cemiyetlerini tasvip etmediği görülmektedir. Mevlide muhalif olmadığı, Mektûbât’ından yapılan nakillerle açıkça anlaşılmaktadır.

Müceddidiye yolunun büyükleri mevlid cemiyetlerinde bulunmuş, mevlid okutup dinlemişlerdir [20]. Aralarında Ömer Ziyaeddin Dağıstanî gibi mevlid kasidesi yazanlar bile vardır. Son olarak, İmâm-ı Rabbânî’nin son temsilcilerinden Seyyid Abdülhakîm Efendi’nin, mevlid okumanın Hazret-i Peygamber zamanında bulunmadığı ve bu sebeple bid'at olduğu bâtıl kanaatinde bulunan Vehhâbî meşreblileri ikaz için Mevlid-i şerîf okumanın meşruiyetine dair risâle kaleme almıştır.

İlmî haysiyet (probité intellectuelle)

Bir ilim adamı, bilhassa dinî bir meseleyi ele alırken, kendi kabullerini, sanki okuduğu metinlerde mevcutmuş gibi atfetme hatasına düşmemelidir. Bu, ilmî haysiyetin asgari gereğidir.

Ve’s-selâmü 'alâ menittebe'a’l-hüdâ...

Referans ve Notlar

---

[1]  H. Aydemir meal dersinden: “03.07.2017 6 – En’am Suresi 125 – 2” https://youtu.be/pHqVbsuNKKg?si=5ZGa46NLEl77ZJBb&t=252

[2] Mehmet Atalay, “Mektûbât-ı İmâm-ı Rabbânî’nin Arapça Nüshasında Bir Tercüme Hatası ve ‘Önemi’”, Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2019, cilt: VI, sayı: 11, s. 769-794.

[3] Necdet Tosun, İmâm-ı Rabbânî, İstanbul: Kaynak Yayınları, 2006, s. 46.

[4] Mehmet Atalay, a.g.m.

[5] Hüseyn Hilmi Efendi’nin hayatı, tahsili ve eserlerine dair bkz. Ekrem Buğra Ekinci, Ebedî Seâdet Yolunda Bir Ömür – Hüseyn Hilmi Işık, 3. tab, İstanbul: İhlâs Vakfı Yayınları, 2021.

[6] Ekrem Buğra Ekinci, “İmâm-ı Rabbânî’nin Tecdid Anlayışı ve Müceddidliği”, Uluslararası İmâm-ı Rabbânî Sempozyumu Tebliğleri, 2018, s. 121-128.

[7] İmâm-ı Rabbânî, Mektûbât Tercemesi, trc. Hüseyn Hilmi Işık, cild I, İstanbul: Hakîkat Kitabevi, 2005, s. 379 (266. mektûb).

[8] a.g.e., s. 296 (237. mektûb). Bu mektûbda sağlam bir Ehl-i sünnet itikadı ve fıkıh altyapısı olmadan tasavvufta ilerlemenin felakete yol açacağı şu şekilde ifade edilir: “Ehl-i sünnet i’tikâdı ve fıkıh bilgilerine uygun işler, tayyârenin iki kanadı gibidir. Bu iki kanat sağlam olmadıkça, maddesiz, zamansız âleme uçulamaz. Bu iki kanat elde edilmeden, ahvâl ve mevâcid hâsıl olursa, felâket uçurumuna doğru yuvarlanıldığı anlaşılmalıdır.”

[9] a.g.e., s. 402 (275. mektûb).

[10] a.g.e., s. 49 (29. mektûb). Benzer nasihat 193. mektûbda da yapılmaktadır (s. 230): “İ’tikâdı düzelttikten sonra halâl, harâm, farz, vâcib, sünnet, mendûb, mekrûh olan şeyleri de fıkıh kitaplarından öğrenmek ve her işi bunlara göre yapmak da lâzımdır. Talebeden birkaçına emir buyurunuz da Fârisî dilinde yazılmış fıkıh kitaplarından birisini, toplandığınız zaman okusunlar. Mecmû’a-i Hânî ve Umdetü’l-İslâm adındaki kitapları okumak çok uygun olur.”

[11] a.g.e., s. 139 (91. mektûb). Benzer ifadeler 94,177 ve 210. mektûblarda da yer almaktadır. Hatta 177. mektûbda tasavvuf yolunda ilerlemenin şartları olarak bunlar sayılır (s. 218): “Her şeyden önce, i’tikâdı, Ehl-i sünnet âlimlerinin bildirdiklerine göre düzeltmek lâzımdır. İkinci olarak fıkıh bilgisini öğrenmeli ve işleri, bu bilgiye uygun yapmalıdır. Ancak bunlardan sonra, tasavvuf yolunda ilerlemeye sıra gelir. Bunları yapabilen, felâketlerden kurtulur. Yapmayanlar kurtulamaz”. Benzer şekilde 210. mektûbda aynı sıralama verilir (s.252): “Önce, i’tikâdı düzeltmek lâzımdır. Dinden olduğu tevâtür yolu ile, yani çok kimselerin söylemesi ile zarûrî olarak bilinen şeylere inanmak elbette lâzımdır. Bundan sonra, fıkıh kitaplarında yazılı olan şeyleri öğrenmek ve yapmak zarûrîdir. Bundan sonra da tasavvuf yolunda ilerlemek gelir”.

[12] Ekrem Buğra Ekinci, Hayatı ve Hâtıralarıyla Seyyid Abdülhakîm Arvâsî, 4. tab, İstanbul: Arı Sanat Yayınevi, 2022, s. 168.

[13] İmâm-ı Rabbânî, s. 216 (174. mektûb): “Tembelliği, gericiliği çirkin bilirler. Kıymetli dakikaları, yaldızlı pislikler için elden kaçırmazlar. Ömür sermayesini, sonu gelmez hayâller arkasında geçirmezler. Yüksekleri bırakıp, alçaklara bakmazlar. Beğenileni verip, gadab olunanı, kızılanı almazlar.”  Ayrıca başlığında “dakikaları kıymetlendirmek lazım olduğu” ifadesi yer alan 176. mektûbda şu nasihatleri yapar: “Hadîs-i şerîfde, (Bir kimsenin iyi Müslüman olduğu, lüzumlu şeylerle uğraşıp, fâidesiz şeylerden uzaklaşması ile belli olur) buyuruldu. Bunun için, zamanları kıymetlendirmek lâzımdır. Böylece, fâidesiz, boş yere vakit öldürmekten kurtulmuş olursunuz” (s.217). Dünya hayatının kısalığına temas edilen mektûblarda şu nasihatler yapılır: “Yavrum! Dünyâda kalmak zamanı pek azdır. Bu kısa zamanın çoğu da boş yere geçmiş bulunuyor. Pek azı kalmıştır. Âhiret zamanı ise sonsuzdur” (210. mektûb, s. 252,). “Aklı olan, tâli’li bir kimse, dünyânın birkaç yıllık hayâtını fırsat bilir, ni’met bilir. Bu kısa zamanda, dünyânın çabuk tükenen ve hepsinin sonu sıkıntı ve azâb olan, geçici zevklerine, tadına aldanmaz. Bunlarla vakti kaçırmaz. Bu kısa zamanda tohumunu eker. Bir tane iyi iş yaparak, sayısız meyveler elde eder” (214. mektûb, s. 257). “Dünyâ hayâtı çok kısadır. Sonsuz azâblar, buna karşılıktır. Bu zamanı, lüzûmsuz, boş şeyleri ele geçirmekte kullanan ve böylece sonsuz acılara yakalanan kimseye yazıklar olsun!” (226. mektûb, s. 278).

[14] a.g.e., s. 398-399 (273. mektûb).

[15] a.g.e., s. 400 (273. mektûb).

[16] a.g.e., s. 382. Mütercim tarafından Mektûbât’ın üçüncü cildindeki 72. mektûbdan nakledilmiştir.

[17] a.g.e., s. 217 (176. mektûb).

[18] a.g.e., s. 418 (285. mektûb).

[19] M. Haşim Kişmî, Berekât Zübdetü’l-Makâmât – İmâm-ı Rabbânî ve Yolundakiler, trc. A. Fârûk Meyân, 5. tab, İstanbul: Berekât Yayınevi, 1980, s. 122.

[20] Müceddidiye büyüklerinden Abdullah Dehlevî (v. H. 1240/ M. 1824), Mekâtib-i Şerîfe kitabındaki Farsça 85. mektubunda şöyle yazmaktadır: “Simâ’ı tasavvuf büyükleri dinlemişlerdir. Ama bu şiir, kasîde ve ilahîler söylenirken çalgı âleti bulunmamak lâzımdır. Sultân-ı meşâyıh [Nizâmüddîn-i Dehlevî]nin sohbetinde, meclisinde hiçbir çalgı, hiçbir zaman görülmedi. O sohbette bulunanlar, gizlice ağlar, ciğerleri yanardı. Fevâidü’l-Füâd ve Siyerü’l-Evliyâ kitâbları bunu uzun anlatmaktadır. Tasavvuf büyüklerinin yolundan ayrılmak kalbi karartır. O büyükler, kalbde hâsıl olan kabzı, bast hâline çevirmek için veya inbisâtı yani bast, rahatlık, ferahlık hâlini arttırmak için simâ’a izin vermişlerdir. Simâ’ kalbdeki Allah sevgisini ve rikkati arttırır buyurmuşlardır. Gâfillerin yani kalblerinde Allah sevgisi bulunmayanların simâ’ları câiz değildir. Böyle simâ’ meclisleri, toplantıları, fısk [günâh] meclisi olur. Her Müslüman böyle simâ’lardan sakınmalıdır. Tasavvufçulardan, [ney gibi] çalgılara câiz diyenler oldu ise de bunu aşk ve muhabbet sarhoşluğu hâlinde söylemişlerdir. İslamiyet’in yasak ettiği böyle sözlere uyulmaz.” Şah Ğulâm Ali Dehlevî, Mekâtib-i Şerîfe, İstanbul: Hakîkat Kitâbevi, 2010, s. 110-111. Türkçe tercümesi için bkz. Hüseyn Hilmi Işık, Tam İlmihâl, İstanbul: Hakîkat Kitâbevi, 2003, s. 767.

“The New Turkish - Yeni Türkçe”

İttihad ve Terakki Cemiyeti’nde vazife almış, Ankara Hareketi’ni desteklemiş, TBMM'de milletvekilliği yapmış olan gazeteci ve yazar İsmail Habib Sevük (v. 1954), “Dil davasında kat’î karara doğru - Fecaat safhası” başlıklı makalesinde Türkçe üzerinde yapılan tahribata dikkat çekmektedir. Tercümesini okuyacağınız Türkolog Hony’nin makalesinden {H. C. Hony, “The New Turkish”, The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, No. 2, 1947, pp. 216-221} ise Sevük’ün bu yazısı vesilesiyle haberdar oldum. Sevük, yazısında Hony’den şu şekilde bahseder:

Mekteb tecrübe tahtası mı?

Mektebi nasıl tecrübe tahtası yaptığımızı anlatmak için yazının başında rahmetli Cemal Nadir’in karikatüründen bahsettim. Yazıyı bitirirken İngiliz müsteşriki H. C. Hony’nin de dilimize dair “Asya Kraliyet Cemiyeti Gazetesi”nde neşrettiği etüde Cemal Nadir’in aynı karikatürüyle başladığını işaret edeyim. O ki yalnız müsteşrik değil türkologdur, yazısına o karikatürü neye baş tacı yapmış?

Bir Avrupalının havsalasına sığmayacak şey, mektebi tecrübe tahtası yapmaktır da onun için. Bütün medeni milletlerde mektebe “acaba?” girmez. Mekteb klasik yer, oraya ancak katileşen hakikatlerle acabası kalkmış bilgiler girer. Her yeni nazariye, her yeni ıstılah, her şey müzakere ve münakaşa safhaları bitip iyice tebellür ettikten sonradır ki onlara karşı mektebin kapısını açarlar.

Bunun tersine, bizdeki gibi, mektebin tecrübe tahtası yapılması istikballe oynamak demektir. Garb medeniyeti sağlam temelli mektebden doğdu. Sallantılı mektebden ancak hüsran doğar. Hem medeniyet kervanına katılmak davası hem o medeniyetin ana temeline karşı aykırı hareket; hiç olmazsa büyük bir tenakuza düştüğümüzü görelim.

Hony’nin makalesi kısa olmasına rağmen, “Dil Devrimi”nin dışarıdan bir gözle tahlil ve İngilizce ile mukayese edilerek kaleme alınmış olması, ehemmiyetini daha da arttırmaktadır.

Yeni Türkçe

H. C. Hony

Elimde, bu yıl başlarında zamansız bir şekilde vefat eden kabiliyetli Türk karikatürist Cemal Nadir’in bir karikatürü var. Bu karikatürde bir kadın muallim, kara tahtada tebeşirle çizilmiş bir “artı” işaretini (+) gösteriyor ve bir çocuğa bu işaretin ne olduğunu soruyor. Çocuk şu cevabı veriyor: “Üç yıl önce buna cem deniyordu, iki yıl önce zaid, geçen yıl toplama; şimdi ne dediklerini gerçekten bilmiyorum.”

Bu karikatür, modern Türk çocuğunun karşılaştığı müşkülleri biraz mübalağalı bir şekilde tasvir etmektedir. Derslerini almak için gittiği yer, mektep muallimlerinin ve sair resmî zevatın huzurunda “okul” diye telaffuz etmesi gereken bir mahaldir. Lakin, ebeveynleri ve halk umumiyetle oraya “mektep” der; zira bu tabir, Türkler arasında böyle müesseselerin mevcudiyetinden beri “school” manasında kullanılagelmiştir. Gazetelerde ise, bu çocuk kimsenin günlük konuşmada kullanmadığı ve ebeveyninin dahi anlamakta müşkülât çekeceği bazı kelimelerle karşılaşacaktır.

Bütün bunlar, Türk lisanını reforme etmek için başlatılan bir hareketin neticesidir. Bu ihtiyacın hissedilmesi takriben seksen sene evvel başlamış, ancak 1908 tarihindeki Kanun-ı Esasi’den sonra tatbik sahasına konulmuştur. 1928’de gerçekleştirilen harf inkılâbı ile birlikte Cumhuriyetin tesisiyle gelen umumî Garplılaşma cereyanı sayesinde büyük bir hız kazanmıştır. Bu vakte kadar yapılmış olan reformlar, edebiyat erbabının tabii surette gerçekleştirdiği faydalı teşebbüslerdir.

Lisan, canlı bir varlıktır. Tabii bir tekâmül ve inkişafa sahiptir. İçerisinde meydana gelen değişiklikler kendiliğinden olduğu müddetçe, daha mükemmel bir hâle gelmesi ihtimali vardır. Ancak büyük müdahaleler, lisanın sıhhatini tehlikeye atabilir. Küçük müdahalelerin bile, ehil olmamak şöyle dursun, mütehassıslar tarafından icrası elzemdir.

Şimdi, harflerin değiştirilmesinden sonra, lisana müdaheleler “Dil Kurumu” namındaki bir müessese tarafından üstlenilmiştir. (Bu kısımda köşeli parantez içerisinde “Yeni İngilizce”deki muadilleri verilmekte ve bunların Türkçe’dekilerinden daha az gülünç olmadığı ifade edilmektedir.) Bu müessese, ekseriyetle siyasilerden müteşekkildir ve bunlar umumiyetle mütehassıs değildir. Bu cemiyetin raporları, güya akademik bir müessesenin raporlarından daha absürttür.

Mesela, bir raporun üçte biri, “silindir” kelimesinin Fransızca “cylindre” kelimesinden türemediğini, aksine Türkçe “silindirmek” (düzleştirmek) fiilinden türediğini ispat etmeye ayrılmıştır; muhtemelen aynı kelimenin “silindir şapka” manasında da aynı kökten geldiği iddia edilecektir!

Bir diğer paragrafta ise “atlet” (Fransızca “athlète”) kelimesinin Yunanca kökenli olmadığı, bunun yerine Türkçe “atlamak” (zıplamak) fiilinden türediği kati bir şekilde iddia edilmektedir.

En tuhafı ise “sportmen” (sporcu) kelimesinin “one who disports himself - kendini eğlendiren kimse” manasında değil, eski Tatarca “sıbırmak” (avlanmak) kökünden geldiğinin savunulmasıdır!

Bu denli saçma iddialardan sonra, Dil Kurumu’nun bir lisanı ıslah gibi hassas bir ameliyeyi icra liyakatine sahip olup olmadığını sorgulamak gayet makuldür.

Türk lisan inkılabının esas gayesi, Arapça ve Farsça menşeli tüm kelimeleri ortadan kaldırmaktır. Şimdi, bir İngiliz, böyle bir hareketin tesirlerini değerlendirmede hususi bir ehliyeti haizdir. İngilizce, eski Anglo-Sakson aslına dayanmakla birlikte, İngilizlerin medeniyetlerini elde ettikleri lisanlardan alınan geniş bir kelime hazinesiyle zenginleştirilmiştir. Keza, Türkçe de eski ve orijinal bir Türkçe temeline dayanır ve Türklerin medeniyetlerini ekseriyetle borçlu oldukları Arapça ve Farsça lisanları ile zenginleştirilmiştir.

Eğer biz {İngilizler} lisanımızı reforme (?) etmek maksadıyla, Latin ve Yunanca menşeli tüm kelimeleri çıkarıp, bunların yerine Anglo-Sakson köklerden türetilmiş ve mevcut manalarından saptırılmış kelimeler koymaya kalkışsaydık, Türklerin başına gelenlere benzer bir neticeyle karşılaşırdık. Ancak, burada adil olmak icap eder. Zira İngilizcedeki Latince ve Yunanca kelimeler ekseriyetle Anglo-Saksonlaşmış bir forma bürünmüştür. Buna mukabil, Türkçe’deki Arapça ve Farsça kelimeler, umumiyetle orijinal formlarını muhafaza etmiş (farklı bir telaffuzla olsa dahi) ve çoğu kez orijinal yapılarında, bilhassa izafet ile kullanılmıştır. {Hakikatte böyle mi?}

1908’e kadar, bu kelimeler ve terkiplerin kullanılışı o derece yaygındı ki, yazılı lisan ancak yüksek tahsil görmüş kimseler tarafından anlaşılabiliyordu. İşte, buna misal olarak ne resmi bir vesikadan ne de yüksek bir edebi eserden değil, bir mizahi roman olan Araba Sevdası’ndan bir pasaj alalım. Bu eser, 1889’da Türk edebiyatını modernleştirmeye öncülük eden yazarlardan biri olan Recaizade Mahmut Ekrem tarafından kaleme alınmıştır:

“Dünya yüzünde hiçbir kimseden nail olamayacağı bu tesliyet-i hâmuşâne-i merhametkârâneyi mader-i mihribanının o şule-i nazar-ı şefkatinde buldu. Mader-i mihriban ise ferzend-i hevesperestinin saika-i heveskâri-i şebâb ile vâki olan her bir kusurunu affedip unuttuktan sonra varını yoğunu da selâmeti uğrunda fedâ etmek için oğlundan hiss-i nedameti müş'ir edna bir vaz ü nümâyişe müftekir ve muntazır bulunuyordu. İşte bu nümâyişi nûr-i didesinin o cilve-i nigâh-ı memnuniyetinde gördü.”

(“Dünyada hiçbir kimseden alamayacağı bu sessiz teselliyi, şefkatli bir annenin merhamet dolu bakışında buldu. O şefkatli anne, oğlunun gençliğin arzularıyla işlediği her kusuru affetmiş ve unutmuş, onun kurtuluşu için her şeyini feda etmeye hazır bir şekilde, oğlundan gelecek en ufak bir pişmanlık işaretini bekliyordu. Ve şimdi, bu işareti sevgili evladının mutluluk dolu bakışında gördü.”)

Elbette, bu gibi bir vaziyet için bir şeyler yapılması icap etmekteydi. Bu öyle bir surette yapıldı ki, bugün tahsilli Türk gençlerinin ekseriyetinin dahi yukarıdaki pasajı anlamaktan âciz kalacağı tahmin edilebilir. Hakikaten, Dil Kurumu sahneye çıkmadan evvel, lüzumlu olan esaslı ıslahatlar, tabiî ve zorlama olmaksızın gerçekleştirilmişti. Mesela, Ömer Seyfeddin, Yakup Kadri, Halide Edip, Refik Halit ve Reşat Nuri gibi muharrirler, evvelki asrın absürtlüklerinden tamamen münezzeh, lakin Arapça ve Farsçanın sağladığı kelime zenginliğini muhafaza eden güzel Türkçe eserler kaleme almışlardı.

Yeni reformlar, üç kısma ayrılabilir ve bunları sırayla ele alacağım:

(a) Mevcut Türkçe kelimelerin manalarının değiştirilmesi suretiyle, bazı Arapça kelimelerin çıkarılması. Bu, en fazla itiraz edilesi usuldür. Zira mevcut bir kelimenin iki veya hatta üç vazifeyi birden görmesini mecburi kılarak lisanın fakirleşmesine sebebiyet verir. Güzel bir misal, savaş kelimesidir. Savaş aslen bir mücadele, bir kavga manasına gelir; ancak şimdi harp (war) ve muharebe (battle) kelimelerinin yerine de kullanılmaktadır. Benzer şekilde, barış, ki “reconciliation – uzlaşma” veya “peace between neighbours - komşular arasındaki sulh” manasına gelir, şimdi sulh (peace) kelimesinin manasını da üstlenmiştir. 

Tetkik etmek (to examine) şimdi incelemek olmuştur ki, Sami Bey ve Redhouse gibi iki büyük otoriteye göre, incelmek gibidir ve bu kelime “nazik (fine) veya ince (slender) olmak”, hatta “fazla incelik (over-refined) göstermek” manalarına gelir. Tab' etmek (to print) ise basmak olmuştur ki, zaten hâlihazırda fazla yüklü olan bu kelimeye bir vazife daha eklenmiştir. İşte bu yeniliklerden birkaçı:

boşaltmak (to empty), tahliye etmek (to evacuate) yerine; azlık (paucity),  ekalliyet (minority) yerine; yabancı (stranger), ecnebi (foreigner) yerine; seçim (choice), intihap (election) yerine; sağlamak (to render safe or secure), temin etmek (to ensure) yerine; yaymak (to spread),  neşretmek (publish) yerine.

Bazı değişiklikler tam manasıyla gülünçtür: Mesela, tartışma (a weighing each other, or a trial of strength - birbirini tartma veya güç denemesi), münakaşa (dispute - tartışma, discussion - müzakere) yerine;  bağımsızlık (lack of ties - bağlardan yoksunluk), istiklal (independence) yerine; yorumcu (interpreter of dreams - rüya yorumlayan kimse), “commentator – yorumlayan” veya “spokesman – sözcü” yerine kullanılmaktadır. Şayet Dil Kurumu bir miktar mizah anlayışına sahip olsaydı, Nazi Almanyası ve Sovyet Rusya’nın “commentators – yorumcuları” için bilhassa bu tabiri seçtiklerini düşünmesini isterdim; fakat böyle değildir.

Yeni vekillik/bakanlık (minister) isimleri en gülünç değişikliklerden bazılarını teşkil etmektedir; yaklaşık İngilizce karşılıkları şu şekildedir: Hariciye Vekili (Foreign Minister), Dış işleri Bakanı [Looker of Outside Affairs] olmuştur. Bu, son derece talihsiz bir tercihtir; çünkü yalnızca Dışişleri, çoğunlukla tek kelime olarak yazılmakta ve Türkçe ahenk kurallarına aykırı olmaktadır, ayrıca “ı” harfine bir nokta eklenmesi veya sesin hafifçe değişmesiyle bu kişi "dişçi" (Dişişleri Bakanı = Looker of Teeth Affairs) hâline gelebilir! Dahiliye Vekili, İçişleri Bakanı [Looker of Inside Affairs] olmuştur; Nafia Vekili (Minister of Public Works), Bayındırlık Bakanı [Looker of Prosperity] olmuştur; Ziraat Vekili (Minister of Agriculture), Tarım Bakanı [Looker of Agerdurning (Danca'daki Agriculture kelimesinden türetilmiş olup, tarım kelimesi bir Çağatayca kökene dayanmaktadır)] olmuştur. Maarif Vekili (Minister of Education), Eğitim Bakanı [Looker of Opdragging (Danca opdrage kelimesinden, yani "terbiye etmek" manasına gelmekte olup; eğitim kelimesi, Çağatayca'daki eğitmek fiilinden türetilmiş bir Türkçe formundadır)] olmuştur. Ticaret Vekili, Tecim Bakanı [Looker of Good Management (tecimek, “iktisad etmek” veya “kendi işlerini iyi idare etmek” manasına gelen mahallî bir kelimedir; maalesef, buna tekabül eden bir İngilizce mahallî kelime bulamadığımdan dolayı üzgünüm)] olmuştur. İnhisarlar Vekili (Minister of Monopolies), Tekel Bakanı [Looker of Singlehold] olmuştur. {Tecim ve cim kelimelerinden tesadüfen terkip edilmiştir.}

(b) Mevcut Türkçe köklerden kelime türetmek. Tabii ki, yeni türetmeler için bu metoda itiraz edilemez— zira bütün lisanlar bu usulü tatbik etmek mecburiyetindedir. Uçmak (to fly) kelimesinden uçak (aeroplane) güzel bir tercihtir ve daha evvel kullanılan Arapça tayyare (a child's kite - çocuğun uçurtması) kelimesinden daha evladır. Fakat, asırlardır tamamen Türkçeleşmiş bir kelimeyi atmak, yerine Türkçe görünümlü sun’i (uydurma) bir kelime koymak ve buna öz Türkçe demek akıldan uzaktır. Mesela, mektep gibi tamamen Türkçeleşmiş bir kelimeyi neden İngilizcedeki “school” karşılığında okul [teachit] olarak değiştirelim? İşte diğer bazı misaller: mevzu (subject), konu [underthrow]; maznun (suspected or accused), sanık [suppose] olmuştur.

(c) Ecnebi kelimelerin, bilhassa Fransızca kelimelerin iktibası. Daha evvel kullanılan ağır Arapça terimlerin yerine, ecnebi teknik terimlerin ikamesi faydalı görülebilir. Oksijen (oxygen), şüphesiz ki müvellidülhumuza kelimesinden daha makbuldür. Lakin, mesele, rekolte (harvest), rötar (delay - gecikme, lateness of a train - trenin geç kalması vs.), metot (method) gibi kelimelerin kullanımı meselesine geldiğinde değişmektedir.

Bu kelimeleri Arapça menşeli kelimelerin yerine kullanmak, ancak kızartma tavasından ateşe atlamak {yağmurdan kaçarken doluya tutulmak} gibidir. Dahası, tamamen Türkçeleşmiş kelimeler yerine bu tür ecnebi kelimeleri tercih etmek, yalnızca bir tür entelektüel züppelik addedilir. Evvelki Türk nesillerini eğlendiren ve bir o kadar da sinirlendiren züppelik anlayışının yeniden canlanmasıdır.

Bence, bu zengin ve ahenkli lisanın karşı karşıya bulunduğu gerçek tehlikeyi göstermek için yeterince izahat verdim. (Burada bilhassa “sonorous – ahenkli” kelimesini kullandım, zira Türkçenin birçok güzelliklerinden biri, Arapçanın o boğumlu ve genizden gelen seslerini telaffuz edememesi neticesinde kelimelere kazandırdığı asalet ve zarafettir.)

Bu makalenin gayesi, bu değişim arzusunun altında yatan sebeplerin daha derinlemesine tetkikine müsait değildir. Ancak, birbiriyle bir dereceye kadar mütenakız/çelişen üç ana sebep mevcuttur: (a) Geçmişle tamamen bir kopuş temin arzusu, Osmanlı İmparatorluğu ile alakalı her şeyi kökünden söküp atma isteği; (b) Avrupa milletler cemiyetinin bir ferdi olarak kabul edilme isteği; (c) Dar ve şiddetli bir milliyetçilik anlayışı.

Bu temel sebeplere, Dil Kurumu’nun elindeki hatırı sayılır miktardaki mali imkânlar da eklenmelidir ki, bu hal bazı kimseleri samimi bir dil reformu arzusundan ziyade maddi sebeplerle harekete geçirmiş olabilir.

Şu anda bu sakat ve sunî lisan, konuşmada kullanılmamaktadır; ancak yalnızca resmî dairelerde ve ikinci sınıf gazeteciler tarafından kullanılmaktadır. Fakat mekteplerde öğretilmekte olduğundan, asıl tehlike burada yatmaktadır.

Eğer İngiltere’de böyle bir lisan reformuna teşebbüs edilmiş olsaydı, alay mevzuu olur ve tamamen itibarsızlaştırılırdı. Şimdi, Türklerin mizah anlayışı son derece kuvvetlidir ve başka milletlere nazaran İngilizlerin mizah anlayışına daha yakındır. O hâlde, neden bu hareket İngiltere’deki benzer bir girişimin karşılaşacağı akıbeti yaşamamıştır?

Bunun cevabı şudur: Türkiye’de muallimler ve profesörler birer devlet memurudur ve Türkiye henüz bizim anladığımız manada tam olarak hür bir memleket değildir. Islahatlara açıktan karşı çıkan veya bunlarla alay eden herhangi bir öğretmen veya profesör, işini kaybetme veya en azından “reactionary - gerici/irticacı” olarak damgalanma riskiyle karşı karşıya kalacaktır.

Netice itibariyle, bu Türklerin lisanıdır; bırakınız, kendileri kurtarsın! Hayırlı olsun!

Sosyal medyada “İlim talebesine” tuzak!

İlim talebesi ihtisas yaptıkça belli meselelerde diğer insanlardan temayüz eder ve farklılaşır. Bu farklılaşma, talebede bir itimat-ı nefs hasıl edebilir. Bu, biraz da birşeyler öğrenmiş olmanın verdiği bir hissin neticesidir. Bundan ancak ilmin gayesini anlamış olup ilimde belli bir merhale kat edenler kurtulabilir. 

Şimdi gelelim sosyal medyaya. Sosyal medya bir ilim talebesine nasıl ve ne tür tuzaklar kuruyor? Bu neden pek fark edilmiyor ve neredeyse bir hastalığa dönüşüyor? Çaresi nedir?

Bu mecralardayken israf edilen zamanın zararı aşikâr. Ancak, belki bundan daha da tehlikeli bir mesele var: Öğrendikleri ile diğer insanlara faydalı olmak için, Twitter, Youtube veya buna benzer mecralarda faaliyet göstermek. Bunda ne gibi bir tuzak/tehlike var? Aslında problem yeni değil. Burada tarihte de muhtelif hadiselerde çok defa görüldüğü gibi kitlelerin psikolojisi ortaya çıkıyor. 

Kitle mevzubahis olduğunda, akıl değil budalalık devrededir [1]. Kitle, kendini oluşturan fertlerden akılca geridedir. Ancak, kitlenin hissettikleri ve bu hislerin tahrik ettiği fiiller, kitlenin ne şekilde şartlandığına bağlıdır [2]. Hipnoz olmuş biri gibi artık fiillerinin de farkında olmayabilir [3]. 

Tüm bunlar dikkate alındığında, kitlenin ayırt edici hususiyetleri olarak şunlar sayılabilir: “fevrilik, asabiyet, akıl yürütmedeki kabiliyetsizlik, muhakeme ve tenkit eksikliği, hislerin aşırılaştırılması” [4].

İşte ilim talebesi, sosyal medyada elde ettiği takipçiler ile bir kitle haline gelebilmektedir. Ne yazık ki, ilme ve o ilmin hasıl edeceği vakara göre hareket etmek yerine kitlenin/güruhun sevk ve idaresine girer ve böylece bir kitle insanı olur. 

Kitle insanı ise kendini mükemmel kabul eder. Ancak bu kabulü, mağrur olması sebebiyledir; boş gururdan doğar. Kitledekilere ihtiyacı vardır ve onlardan kendisi hakkında söylenmesini istediği fikirlerin desteklenmesini bekler [5]. 

Kitlenin kendinden olmayana karşı tavrı da serttir; öldüresiye nefret eder [6]. Kendini muktedir hissettiğinde, yapabileceği tek şey linçtir [7].  

İlim talebesi, “açmadan solmaması” için, kitlenin sevk ve idaresine girmemelidir!

Referanslar 

[1] Gustave Le Bon, Kitleler Psikolojisi, trc. Elif Kanur, İstanbul, 2021, s. 32.

[2] a.g.e., s. 36.

[3] a.g.e., s. 34.

[4] a.g.e., s. 37.

[5] José Ortega y Gasset, Kütlelerin İsyanı, trc. Nejat Muallimoğlu, İstanbul, 2016, s. 72.

[6] a.g.e., s. 79.

[7] a.g.e., s. 118.